مقدمه

مسئله زنان و فعالیت‌های اجتماعی آنان از دیرباز تا به امروز مورد توجه بوده است. امروزه زنان با استفاده از رسانه‌های اجتماعی، حضور در فضای عمومی و تشکیل گروه‌ها و سازمان‌های مدنی، به‌صورت فعال در جنبش‌های اجتماعی شرکت می‌کنند. در پژوهش حاضر به بررسی نقش زنان در جنبش‌های اجتماعی گذشته و نقش آنان در جنبش‌های اجتماعی معاصر پرداخته خواهد شد و با بررسی آرا شهید بهشتی و امام موسی صدر، چرایی و چگونگی نقش زنان مسلمان در جامعه به‌عنوان عامل تغییرات اجتماعی، مورد بررسی قرار می‌گیرد.

1.ضرورت‌های دینی

از نگاه شهید بهشتی و امام موسی صدر، باتوجه به ویژگی‌های انسان در اسلام، فعالیت اجتماعی برای هر فرد به عنوان یک انسان، ضرورت دارد و این ناشی از مسئولیت اجتماعی اوست. در اینجا به تفکیک، آرا ایشان مورد بررسی قرار می‌گیرد.

1,1. دیدگاه امام موسی صدر

در ابتدا باید به تعریف امام صدر از زن اشاره داشت؛ به اعتقاد ایشان دین، زن را عین مرد و یگانه با مرد تعریف می‌کند. (صدر، 1402: 111) ایشان با استناد به آیه 21 سوره روم بیان می‌کند که زن و مرد یک حقیقت دارند و همان‌طور که مرد انسان است، زن نیز انسان است و این دو در انسانیت هیچ تفاوتی ندارند. (صدر، 1398، ج11: 457) امام صدر یادآور می‌شود که «وحدت حقیقی زن و مرد به معنای یکی بودن وظایفشان نیست. وظایف آن دو مبتنی بر توانایی‌های هرکدام است و تفاوت در احکام، به معنای تفاوت در گوهر و ذات انسانی نیست. (صدر، 1402: 112) با این وجود مرد و زن در یک سطح، از خدمات خانوادگی و اجتماعی بهره می‌برند و از این رو در جایگاه یک انسان، تعهدات و وظایفی نیز دارند. به اعتقاد ایشان زنان امروز باید از طریق پشت سر گذاشتن عقب‌ماندگی‌ها بار تعهدات اجتماعی، ملی و انسانی‌شان را بر دوش بکشند زیرا این ویژگی انسان زنده است. (همان: 115-116)

اسلام این مسئولیت را بر دوش زنان، به‌عنوان یک انسان، قرار داده زیرا به عقیده امام موسی صدر، اسلام، دین به چالش کشیدن، مبارزه، حرکت پیوسته، آرمان‌گرایی و ورود به میدان‌های مبارزه در طول زندگی است و بنابراین کافی نیست که زنان فقط مادرانی شایسته باشند و در مواقع لزوم باید بیش از زن عادی، در شرایط عادی کارآمدی داشته باشند. (صدر، 1398، ج11: 473) در نهایت یکی از نکات حائز اهمیت در رابطه با شیوه صحیح فعالیت‌های اجتماعی زنان این است که زن، در وهله اول بپذیرد که انسان است و نقش زنانگی‌اش را همیشه و همه جا بازی نکند. در این زمان است که می‌تواند این باور را به جامعه و مردان، تحمیل کند که در محیطی خارج از خانه، به او همچون شریکی در مسیر سازندگی جامعه بنگرند و نه همچون یک تابلوی هنری. (صدر، 1402: 91-92)

1,2. دیدگاه شهید بهشتی

به عقیده شهید بهشتی «زن، یک انسان است؛ انسانی که از نظر حقوق کلی و حقوق اساسی و اجتماعی، هیچ تفاوتی با مرد ندارد». (حسینی بهشتی، 1400، ج3: 96) به بیان ایشان از نظر اسلام، زن و مرد دو انسان مساوی هستند و از نظر انسانی دارای ارزش‌های مساوی می‌باشند. (حسینی بهشتی، 1398: 89) بنابراین زمانی که از ویژگی‌های انسان و مسئولیت او در برابر جامعه سخن می‌گوییم نمی‌توان زنان را از این مسئله مستثنی دانست. به اعتقاد شهید شهید بهشتی، انسان نسبت به محیط اجتماعی‌اش مسئول است زیرا یک واقعیت اجتماعی و یک جاندار اجتماعی است. (حسینی بهشتی، 1401: 126) ایشان در رابطه با ضرورت ایفای مسئولیت اجتماعی توسط زنان بیان می‌کند که «زنان جامعه ما باید خوب بیاموزند و بعد مطالعات سیاسی اجتماعی داشته باشند و بدانند که در چه دنیایی زندگی می‌کنند و مسائل جامعه خود را خوب درک کرده و مسائل را تجزیه و تحلیل کنند و در اجتماعات مفید و پرارزش شرکت کنند و خدمات پرارزش اجتماعی داشته باشند. اینهاست که می‌تواند به رشد واقعی و تعالی زن در جامعه کمک کند». (حسینی بهشتی، 1396، ج3: 85) شهید بهشتی نیز برای حضور موفقیت‌آمیزانه زنان در فعالیت‌های اجتماعی، شرطی قائل است که آن نیز حفظ عفت و پاکدامنی و آراستگی به فضیلت‌های اخلاقی است. «زن در اسلام، زنده، سازنده و رزمنده است ولی به شرط آنکه لباس رزمش، لباس عفتش نیز باشد و شکل شرکتش در مبارزات و مجاهدات، منافی با حفظ عفت و پاکدامنی و اصالتش نباشد». (همان: 76)

بنابراین دانستیم که از نظر امام موسی صدر و شهید بهشتی، مسئله فعالیت‌های اجتماعی زنان و شرکت ایشان در جنبش‌های اجتماعی، به‌عنوان یک انسان مسلمان، ضرورت داشته و گستره فعالیت زن در اسلام، هرگز محدود به امور داخلی خانه و خانواده نمی‌باشد. اکنون باتوجه به روشن شدن مسئله، چگونگی نقش آفرینی زنان در جنبش‌های اجتماعی از جمله صدر اسلام و زمانه این دو اندیشمند گرانقدر مورد بررسی قرار می‌گیرد.

2.جایگاه زنان در جنبش‌های اجتماعی

2,1. تاریخ اسلام

اسلام، صریحا شخصیت اجتماعی زن و مرد را صددرصد یکسان تلقی کرده است. پیامبر (ص) در مهاجرت به مدینه با زنانی که در مهاجرت شرکت داشتند بیعت کرد. (حسینی بهشتی، 1398: 123) و درواقع برای تشکیل حکومت، علاوه بر مردان، از زنان نیز بیعت گرفت. بنابراین زنان با بیعت با پیامبر در صحنه اجتماعی حضور پیدا کردند و حضرت برای آنان در تشکیل حکومت و مشارکت در آن سهمی قائل شد. (صدر، 1398، ج11، 458)

نمونه دیگری در رابطه با نقش‌آفرینی تاثیرگذار زن مسلمان در اجتماع خویش، حضرت زینب (س) می‌باشد. که در برابر حاکم پیروز می‌ایستد و درواقع با این روحیه است که زن می‌تواند عصر خود را به چالش بکشد. (همان: 473) «همانگونه که مرد می‌تواند حسین باشد، زن مسلمان نیز می‌تواند زینب باشد. اگر امام حسین نمونه‌ای است برای قهرمانان و کمالی است پیش چشم مردان، زینب نیز نمونه‌ای است برای زنان؛ آن‌چنان که مرد مسلمان می‌تواند قهرمان و مجاهد باشد، زن مسلمان نیز می‌تواند قهرمان و مجاهد باشد». (همان: 243)

2,2. مبارزه با صهیونیسم

یکی از جلوه‌های حضور زنان در جنبش‌های اجتماعی، مرتبط با مبارزه با صهیونیسم است. همان‌طور که پیش‌تر دانستیم، امام موسی صدر باور دارد که زنان باید در زمینه‌های اجتماعی، سیاسی و یا فرهنگی فعال باشند و در تصمیم‌گیری‌های مربوط به سرنوشت خود شرکت کنند. باتوجه به این نگرش، ایشان حضور زنان لبنان را در جنبش‌های مبارزه با صهیونیسم قابل قبول می‌دانست و معتقد بود که جنبش مقابله با استکبار و ستم باید همگان را در جامعه خود در برگیرد. بنابراین به عقیده امام صدر یک مسئولیت مهم برای زنان لبنان عبارت است از مسئولیت ورود به میدان نبرد برای بقا در برابر دشمن صهیونیستی و مسئولیت به چالش کشیدن همه دنیا از شرق و غرب برای حرکت در مسیری جدید. (همان: 473)

2,3. انقلاب اسلامی

شهید بهشتی، زنان را در جامعه پیش از وقوع انقلاب اسلامی، به چهار گروه تقسیم می‌کند؛ گروه اول را اکثریت زنان جامعه تشکیل می‌دادند. زنانی که فارغ از تعهدات مبارزه و ناآگاه از عمق مسائل اجتماعی، به زندگی سنتی خویش سرگرم بودند. گروه دوم را تعداد اندکی از زنان باایمان، آگاه و متعهد تشکیل می‌دادند که در میدان مبارزه حضور سازنده و فعال داشتند. گروه سوم را زنانی تشکیل می‌دادند که به مبارزه علاقه داشته اما بر محور آرمان‌های دیگری چون لیبرالیسم یا مارکسیسم فعالیت می‌کردند. نهایتا گروه چهارم را اقلیتی از زنان تشکیل می‌دادند که علاوه بر بی‌بندوباری و بی‌توجهی به تعهدات زن مسلمان، نسبت به آگاهی‌های اجتماعی نیز بی‌توجه بودند. شهید بهشتی معتقد است که همزمان با انقلاب اسلامی در ایران، اکثریت زنان گروه اول، به میدان پیکار با باطل وارد شده و نسبت به تعهدات اجتماعی خود آگاه گشتند. به عقیده ایشان حضور زنان در صحنه مبارزه، علاوه بر اینکه برای رشد آنان موثر بود، به مقدار بسیار زیادی به توان مبارزان نیز افزود. «زنان ما در شدت بخشیدن به حماسه انقلاب، چه نقش موثر و سازنده‌ای داشته‌اند. هیچکس فراموش فراموش نمی‌کند شرکت این قهرمانان را در راه‌پیمایی‌های پرشکوهمان، در درگیری‌های مسلحانه‌مان و…». (حسینی بهشتی، 1398: 149-151)

جمع‌بندی

در اندیشه امام موسی صدر و شهید بهشتی، جایگاه زنان در جنبش‌های اجتماعی، تحت عنوان یک ضرورت دینی مورد تاکید قرار می‌گیرد. ایشان باتوجه به باورهای ایمانی خود به حقوق و توانمندی‌های زنان، جهت فعالیت در حوزه‌های مختلف جامعه اعتقاد دارند. امام موسی صدر همواره زنان جامعه لبنان را به فعالیت‌های اجتماعی تشویق می‌کرد و باور داشت که زنان، نقش به‌سزایی در پروسه‌های تحولات اجتماعی دارند و باید فرصت‌های مناسب برای شرکت در فضاهای عمومی و ساختارهای سیاسی را داشته باشند. شهید بهشتی نیز با تاکید بر ضرورت فعالیت آگاهانه زنان در بسترهای اجتماعی، نقش ایشان را در پیشبرد انقلاب اسلامی در ایران ارج می‌نهد و نهایتا می‌توان نگاه ایشان نسبت به حضور زنان متعهد در مبارزات انقلاب اسلامی را یکی از مصادیق آشکار جایگاه ارزشمند زنان در جنبش‌های اجتماعی دانست.

کتاب‌نامه

صدر، سیدموسی، (1402)، زن و چالش‌های جامعه در قلمرو اندیشه امام موسی صدر، گردآورنده احمد ناظم، تهران: موسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر.

صدر، سیدموسی، (1398)، گام به گام با امام، گردآورنده یعقوب ضاهر، تهران: موسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر.

حسینی بهشتی، سیدمحمد، (1401)، انسان از منظر قرآن، گردآورنده محمدمهدی رفیعی، قم: معارف.

حسینی بهشتی، سیدمحمد، (1400)، در مکتب قرآن، تهران: روزنه.

حسینی بهشتی، سیدمحمد، (1398)، موقعیت زن در اسلام، تهران: روزنه.

حسینی بهشتی، سید محمد، (1396)، سخنرانی‌ها و مصاحبه‌های آیت‌الله شهید دکتر سیدمحمد حسینی بهشتی، گردآورنده محمدرضا سرابندی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.