✍️ نویسنده:محمدحسین نوری
🗞️بهشتینگار، شماره سیزدهم، مرداد ۱۴۰۲
مقدمه
با فرا رسیدن ماه محرم معمولا مساجد، هیئات و… با صدور اطلاعیههای مختلف سعی در تبلیغ برنامه خود دارند و هر کدام با اعلام سخنران و مداح مراسم خود، سعی در جذب مخاطبین به برنامه خود را دارند. برخی از مردم نیز با مقایسه برنامههای مختلف با انتخاب سخنران یا مداح مورد علاقه خود، جلسه مورد نظرشان را انتخاب کرده و در آن شرکت می کنند.
سؤالی که در اینجا قابل طرح و بررسی میباشد این است که چه ملاکهایی برای سخنران و مداح خوب وجود دارد؟ متولیان برگزاری مراسم، بهدنبال کدام سخنران و مداح هستند؟ شرکت کنندگان چه ملاکی را برای انتخاب هیئت مورد نظر خود دارند؟
در پاسخ به سؤال فوق باید گفت: یک سخنران یا مداح علاوه بر ویژگیهای ظاهری مثل صدای خوب که نقش آن قابل انکار نیست، باید محتوای مفیدی را ارائه دهد. این نکتهای که متأسفانه گاهی مورد غفلت قرار گرفته است، در حالی که اهمیت آن اگر بیش از ملاکهای ظاهری نباشد، قطعا کمتر از آن نیست. در این یادداشت قصد داریم با توجه به اندیشههای شهید بهشتی، به بررسی نقش توجه به محتوا در مراسم عزاداری پرداخته و این مطلب را بر گروههای مختلف تطبیق دهیم.
1.جایگاه توجه به محتوا در نگاه شهید بهشتی
شهید بهشتی در یکی از مراسمهای شب عاشورا قبل از شروع به سخنرانی، مطلبی فرموده اند که بسیار قابل توجه است. ایشان ضمن عذرخواهی از مردم بابت تأخیر در مراسم به این نکته اشاره میکنند که قرار بود نیم ساعت اول برنامه مداحی مناسبی پخش شود ولی مواردی که سفارش داده بودیم تهیه کنند، آماده نشده و به همین دلیل این قسمت از مراسم اجرا نشد. سپس ایشان در بیان دلیل این کار میفرمایند:
«چون من در انتخاب مرثیه همیشه چه مدح و چه مرثیه همیشه دقت میکردم مدحها و مرثیهها غلو نداشته باشد، آموزنده هم باشد و متأسفانه این گونه مدحها و مرثیهها خیلی کم به دست میآید. چند نمونه سراغ داشتم که نوشته بودند تهیه کنند بفرستند و هنوز نرسیده است. جا دارد از این جهت از آقایان و بانوان عذرخواهی کنم» ( تاریخ سخنرانی، عاشورای 1344)
همانگونه که از جملات فوق مشخص است، شهید بهشتی، بهشدت به محتوا اهمیت میدهند و برای به دست آوردن محتوای مناسب زحمت میکشند و بهدنبال این نیستند که فقط برنامه را پر کنند. جالب است که خالی ماندن آن قسمت از برنامه در نگاه ایشان بهتر از پر کردن با مطالب دیگری است که ممکن است فایدهای نداشته باشد و حتی گاهی مضر باشد.
2.گروه هایی که توجه به محتوا را باید جدی بگیرند
به نظر میرسد این فرمایشات شهید بهشتی برای سه گروه قابل توجه است:
2,1. سخنرانان و مداحان
شخصی که مثلا قرار است یک ساعت از وقت مردم را بگیرد و به سخنرانی یا مداحی بپردازد باید با خودش این مطلب را حل کند که آیا این یک ساعت وقتی که حضار برای این مراسم قرار است صرف کنند، من توان پر کردن آن با مطالب مفید را دارم یا خیر؟ آیا مطالب من باعث اتلاف وقت حضار میشود یا فایدهای برایشان دارد؟ اگر مطالب من فایدهای برای مخاطبین نداشته باشد، آیا دست کم میتوانم ادعا کنم ضرری به آنها وارد نکرده یا اینکه مطالب من موجب گمراهی آنان شده است؟ آیا صرفا به دنبال این هستم که با صدای خوب و اجرای لحنها و سبکهای مختلف، بهبه و چهچه مردم را برای خودم به ارمغان بیاورم یا اینکه هدفم ارائه محتوای مناسب به مخاطبین است؟ آیا توانستهام اهداف قیام عاشورا را زنده کنم و هدف از عزاداری را برای مردم بیان کنم یا اینکه فقط بهدنبال این بودم که مردم بیشتر گریه کنند و علت گریه مهم نبوده است؟ آیا در انتخاب اشعار، محتوای آنها برایم مهم بوده یا فقط وزن و قافیه و سبک اجرای شعر مهم بوده است؟ آیا بهدنبال این هستم که با ارائه محتوای مفید، به مخاطب فایده برسانم و مسائل مورد نیاز او را مطرح کنم یا اینکه نیاز او ملاک نیست بلکه خوشایند او ملاک است و آنچه شرکت کننده یا بانی مراسم میپسندد را میگویم؟ آیا گشودن گرهای از مخاطبین و حل مسائل آنها برایم مهم است یا خوشایند بودن مطالب برای آنها و در نتیجه دعوت دوباره از من برای مراسم سال بعد؟ و…
اینها سؤالاتی هستند که باید سخنران یا مداح قبل از رفتن به مراسم پاسخی برای اینها داشته باشد تا با وجدانی آسوده به اجرای مراسم بپردازد و گرنه چه بسا ممکن است این برنامه نه تنها سودی برای او نداشته باشد بلکه مضر باشد؛ چرا که در روز قیامت باید در پیشگاه الهی در مقابل این مقدار نفر و ساعتی که در اختیارش بوده پاسخگو باشد. هر مقدار که تعداد شرکت کنندگان در مراسم بیشتر شوند مسئولیت سنگینتر خواهد بود.
نکته دیگری که لازم است سخنران و مداح به آن توجه داشته باشند، صحت و درستی مباحث است؛ یعنی نباید مطالب دروغ گفته شود. شهید بهشتی در رد این اندیشه که دشمن را باید کوبید هر چند به دروغ باشد، میفرماید:
«منحرف بودن این کار واضح است. مسلمان متعهد در این گونه موارد هم در برابر آزمایش قرار میگیرد، این جاها هم خود را نگه میدارد، حتی اگر در برابرش به دشمن او تهمت بزنند، چهره موافق نشان ندهد. چرا؟ چون پیکارش فی سبیل الله است. کسی که بخواهد در راه کمال و پاکی مطلق و خدایی که ما برای او نامی بهتر از این کمال مطلق شاید به زحمت بتوانیم پیدا کنیم، پیکار کند، او نمیتواند هیچ وقت از پاکی به کمک ناپاکی دفاع کند. چون این پیکار، دیگر پیکار فی سبیل الله نیست. پس مسلمان باید از این میدان آزمایش هم روسفید بیرون آید.» (تاریخ سخنرانی ،عاشورای 1344)
این بیان شهید بهشتی توضیح همان مطلب واضح «هدف وسیله را توجیه نمیکند» است که هرچند در ظاهر همه به درستی آن اعتقاد دارند ولی متأسفانه گاهی در عمل مشاهده میشود که برای اهدافی مثل کوبیدن دشمن، پاسخ به شبهه، گریاندن مخاطبین و… از وسیله نادرست استفاده میشود و مطالب فاقد اعتبار بیان میشود.
2.2. متولیان برگزاری مراسم
گروه دومی که در این زمینه لازم است بسیار هوشمند عمل کنند و فرمایشات شهید بهشتی را سرلوحه کار خویش قرار دهند، مسئولین و متولیان برگزاری مراسم هستند. هیئت امنای مسجد یا حسینیه، مسئولین هیئت، بانی و میزبان و یا هر شخص دیگری که نقشی در برگزاری مراسم دارد باید سعی کند مراسمی برگزار کند که مفید به حال مخاطبین باشد. مسئولین برگزاری مراسم باید قبل از برگزاری عزاداری به چند سؤال پاسخ دهند: آیا در انتخاب سخنران و مداح، آگاهی بخشی به مخاطبین برایشان مهم بوده یا اینکه صرفا بهدنبال دعوت از سخنران یا مداحی بودهاند که جمعیت بیشتری را جذب کند؟ آیا توانایی انتقال مفاهیم درست به مخاطبین جزء ملاکها بوده یا صرفا باب میل بودن برای مستمعین مهم بوده است؟ آیا افزایش معرفت و آگاهی به حقیقت عاشورا و اهداف آن، تأثیری در دعوت از سخنران یا مداح داشته است یا اینکه فقط بیشتر گریه کردن مستمعین مورد توجه بوده است؟ آیا فایده رساندن به مخاطبین و یا دست کم ضرر نزدن به آنها در برنامهریزیها مهم بوده یا اینکه صرفا به دنبال افراد مشهور بودهاند؟ آیا آگاهی بخشی به مخاطبین مهم بوده یا جذابیت مراسم و در نتیجه جذب نذرها و هدایای بیشتر از مردم؟ و…
اینها سؤالات مهمی هستند که مسئولین باید پاسخ مناسبی برای آن داشته باشند و گرنه در پیشگاه الهی مورد محاکمه قرار خواهند گرفت. درست است که برگزاری مراسم خیلی ثواب دارد اما برگزاری چه مراسمی؟ آیا همین که بگویند فلانی مراسم برگزار کرد، برای رسیدن به ثواب این کار کافی است یا اینکه محتوای ارائه شده در مراسم نیز اهمیت دارد؟
2,3. شرکت کنندگان در مراسم
گروه سومی که باید به فرمایشات شهید بهشتی توجه کنند و شامل افراد زیادی میشود، شرکت کنندگان در مراسم هستند. شرکت کننده نقش بسیار مهمی در مراسم دارد. اگر شرکت کننده نباشد، سخنران و مداح برای چه کسی قرار است برنامه اجرا کند؟ مسئول برگزاری مراسم قرار است برای چه کسی برنامه بچیند؟ پس برخلاف تصور برخی که شاید شرکت کننده را بهعنوان نقشی بیاثر یا کماثر بدانند، اتفاقا نقش بسیار مهمی دارد. کسی که در مراسمی شرکت میکند باید قبل از شرکت در مراسم از خودش سؤالاتی را بپرسد. آیا در انتخاب این جلسه، مفید بودن مراسم برایم مهم است یا بهدنبال مراسمی هستم که شلوغتر باشد؟ آیا افزایش معرفت به امام حسین (علیه السلام) و تأثیر گذاری در عملکرد من در زندگی، برایم مهم است یا اینکه مشهور بودن سخنران یا مداح ملاک انتخاب مراسمی خاص است؟ آیا محتوای ارائه شده در اشعار برایم مهم است یا صرفا کیفیت صدای مداح و کیفیت سیستم صوتی به کار رفته در مراسم مهم است؟ آیا تأثیر گذاشتن اشعار بر من مهم است یا صرفا آهنگ و وزن آن و تناسب آن با سبک خاصی از سینه زنی مهم است؟ آیا قابل استفاده بودن مطالب سخنران برایم مهم است یا صرفا چند دقیقه آخر سخنرانی که به روضه اختصاص دارد، ملاک ارزشگذاری سخنران است؟ آیا معنویت مراسم برایم اهمیت دارد یا فقط بیشتر گریه کردن مهم است؟
اینها سؤالاتی است که اگر قبل از شرکت در مراسم عزاداری از خودمان بپرسیم، در انتخاب مراسم بهتر، مفید خواهد بود.
شهید بهشتی با بیان این مطلب که ما باید بهدنبال این باشیم که ببینیم معصومین علیهم السلام از چه چیزی بیشتر خوششان میآید، در انتقاد از وضعیت برخی عزاداران میفرماید:
«ولی آن چیزی که الان رواج دارد چیست؟ مصداقش این است که شبهای عاشورا عده زیادی سینه میزنند و نماز نمیخوانند و خود را در حال تقرب به امام حسین علیه السلام میدانند!» (حسینی بهشتی، 1400، ج54:1)
این کاری که متأسفانه توسط برخی از عزاداران صورت میگیرد، نشانه عدم توجه به محتوا و بیتوجهی به هدف قیام امام حسین علیه السلام است. مگر هدف امام حسین علیه السلام از قیام، احیاء اسلام نبود؟ مگر امام حسین (علیه السلام) ظهر روز عاشورا در آن اوضاع جنگی، نماز را اول وقت و به جماعت اقامه نکردند؟ آیا میتوان در عزای چنین امامی بود و از نماز غافل شد؟! متأسفانه گاهی مشاهده میشود برخی عزاداران نه تنها هنگام نماز، در نماز جماعت شرکت نمیکنند، بلکه حتی صدای عزاداری را نیز قطع نمیکنند و در کنار مسجد به عزاداری ادامه داده و موجب مزاحمت برای نمازگزاران میشوند.
3.دو نکته پایانی
در پایان لازم است به دو نکته اشاره شود:
1) نحوه کار هر یک از ارکان سهگانهای که بیان شد، بر یکدیگر اثر دارد؛ مثلا اینکه شرکت کنندگان از چه مراسمی استقبال میکنند، در عملکرد متولیان مراسم و سخنرانان و مداحان اثر دارد و از طرف دیگر کار آنها نیز بر شرکت کننده اثر دارد. ولی نمیتوان با این بهانه که مثلا چون ذائقه مخاطبین صرفا شور و حرارت است و فایده داشتن برایش مهم نیست، برای خودمان مجوز صادر کنیم و مطالب بیفایده بگذاریم. چون برگزاری مراسم مفید در قالبهای جذاب میتواند ذائقه مخاطب را به سمت فایده داشتن تغییر دهد. اگر همه وظیفه خود را به درستی انجام دهند، مشکل حل میشود.
2) برخی شاید بگویند به هر حال همین که مراسمی برگزار شود خوب است حالا محتوا اگر بود چه بهتر اگر نبود باز هم اشکالی ندارد.
در پاسخ به این مطلب باید گفت اولا متأسفانه گاهی مشاهده میشود که برخی از این مراسمها نه تنها فایده ندارند، بلکه مضر هستند. نسبت به اینگونه مراسمها قطعا میتوان گفت برگزار نشدن آنها بهتر است.
ثانیا، وقتی میتوان از این فرصت بزرگ استفادههای خیلی مفید کرد چرا باید راضی به برگزاری ظاهر مراسم باشیم و بهدنبال حقیقت آن نباشیم؟ چرا سطح انتظار خودمان را اینقدر پایین میآوریم؟ واقعا وقتی میتوان مراسم را به شکل دیگری برگزار کرد، چرا باید مراسم را از واقعیت خالی کرده و به پوستهای ظاهری از آن اکتفا کنیم؟ آیا همین کار باعث نمیشود کم کم اصل این مراسم مورد تحریفات جدی واقع شود و نسلهای بعد، از واقعیتها فاصله بگیرند؟ آیا همین کار زمینه شبهه پراکنی بیشتر توسط مخالفین اهل بیت اهل بیت (علیهم السلام) را فراهم نمیکند؟
البته لازم به تذکر است که الحمدلله تعداد مراسمها، سخنرانان، مداحان، متولیان و شرکت کنندگان خوب کم نیستند و نگارنده به سهم خود از تلاشهای آنان صمیمانه تشکر میکند. ولی انتظار است تمامی مراسمها به آن نقطه برسند.
جمعبندی
از مجموع مطالب گذشته این نتیجه بهدست میآید که توجه به محتوا جایگاه بسیار مهمی در مراسم عزاداری دارد و تمامی ارکان برگزاری جلسه باید این را بهعنوان یک اصل کلی در نظر داشته باشند تا جلسات به صورت خشک و بیروح نباشد.
امیدواریم توجه به محتوا در مراسمهای عزاداری بیشتر شود تا فایده بیشتری از این جلسات نصیبمان گردد و روح شهید بهشتی نیز شاد شود. انشاءالله در مراسمهای عزاداری با محتوا، شهید بهشتی را از دعای خیر فراموش نکنیم.
کتابنامه
حسینی بهشتی، سید محمد، (1400)، در مکتب قرآن، چاپ اول، تهران:روزنه.
سخنرانی منتشر نشده شهید بهشتی، مربوط به عاشورای 1344، مرکز اسلامی هامبورگ،