✍️ نویسنده:سیدامیرمهدی مشرف
🗞️بهشتینگار، شماره شصتوپنجم، فروردین ۱۴۰۴
مقدمه
بحث درباره جایگاه عمل انسان در طراحی نظامات اجتماعی یکی از موضوعات اساسی در اندیشه شهید سیدمحمد حسینی بهشتی است. او در موارد متعددی از حدود آزادی و انتخاب انسان سخن گفته و عواملی مانند تمایلات درونی، محیط جغرافیایی، شرایط تاریخی، اجتماعی و اقتصادی را بهعنوان متغیرهایی که بر انتخابهای انسانی تأثیرگذارند، مورد توجه قرار داده است. (حسینی بهشتی، ۱۴۰۱: ۱۰۱-۱۰۲) با اینحال، وی معتقد است که این عوامل، اختیار انسان را بهطور کامل سلب نمیکنند، بلکه او را در موقعیتی قرار میدهند که باید در چهارچوب این محدودیتها، مسیر خود را آگاهانه انتخاب کند.
شهید بهشتی با تأکید بر پویایی نظام هستی و تغییرپذیری ساختارهای اجتماعی، بر این باور است که انسان نهتنها تحتتأثیر محیط اجتماعی است، بلکه خود نیز در شکلگیری و تحول آن نقش دارد. بنابراین، نظام اجتماعی را نمیتوان امری ایستا و از پیش تعیینشده دانست، بلکه فرآیندی پویاست که کنشهای انسانی در آن تأثیرگذارند. بر اساس این دیدگاه، مسئولیت اجتماعی افراد و نقش آنها در تصمیمگیریهای کلان، به امری ضروری و اجتنابناپذیر تبدیل میشود.
۱. انسان، نه کاملاً آزاد و نه کاملاً مجبور
انسان در اندیشه شهید بهشتی دارای آزادی و اختیار است. او معتقد است که خداوند انسان را آزاد آفریده و به او قدرت انتخاب داده است. برخلاف سایر مخلوقات که در یک مسیر مشخص و غیرقابل تغییر حرکت میکنند، انسان میتواند مسیر خود را برگزیند و در سرنوشت خویش تأثیرگذار باشد. آزادی، یکی از ویژگیهای انسان است و به او این امکان را میدهد که با تصمیمهایش، مسیر زندگی و جامعهی خود را تغییر دهد. (ر.ک: حسینی بهشتی، 1388: 175-179)
بااینحال، این آزادی مطلق نیست و انسان در بستر متغیرهای گوناگونی تصمیمگیری میکند. شهید بهشتی به عواملی همچون محیط اجتماعی، شرایط تاریخی، وضعیت اقتصادی و تمایلات درونی اشاره میکند که بر انتخابهای انسان اثرگذارند. او بر این باور است که انسان نهتنها از محیط خود تأثیر میپذیرد، بلکه با کنشهایش نیز بر آن تأثیر میگذارد. این رابطه دوسویه نشان میدهد که آزادی انسان، هرچند حقیقی است، اما در چهارچوب شرایط بیرونی و درونی جهت پیدا میکند. (حسینی بهشتی، ۱۴۰۱: ۱۰۱-۱۰۲)
از نگاه شهید بهشتی، منشأ این آزادی، خداوند است (حسینی بهشتی، 1394: 200) و از آن رو که این آزادی به انسان اعطا شده، مسئولیتهایی را نیز برای او به همراه دارد. خداوند انسان را نهتنها آزاد، بلکه مسئول آفریده است. این مسئولیت، هم در برابر خود، هم در برابر جامعه و هم در برابر خداوند مطرح میشود. او تأکید میکند که آزادی بدون مسئولیت معنا ندارد و هرکه امکان انتخاب دارد، باید تبعات آن را نیز بپذیرد: «هر که افتخار انسان بودن و حامل روح خدا بودن را میخواهد، باید بار سنگین مسئولیت داشتن و انتخاب کردن را هم به دوش بکشد». (حسینی بهشتی، ۱۳۹۳: ۱۴۱)
بنابراین، آزادی و مسئولیت در اندیشه شهید بهشتی به هم پیوستهاند. انسان نه میتواند مدعی آزادی شود و همزمان از پذیرش پیامدهای انتخابهای خود سر باز زند، و نه میتواند مسئولیتهای اجتماعی خود را نادیده بگیرد. آزادی، بدون پذیرش مسئولیت، به هرجومرج و بیعدالتی میانجامد، و مسئولیت بدون آزادی، به سلب اختیار انسان منجر میشود. به همین دلیل، در نظام اجتماعی، انسان باید بهعنوان یک کنشگر آزاد اما مسئولیتپذیر عمل کند و با تصمیمهای آگاهانه، در مسیر بهبود جامعه و سرنوشت خود حرکت نماید.
۲. نظام هستی در حال تغییر است
یکی از مبانی اساسی شهید بهشتی در تحلیل جایگاه عمل انسان در جامعه، پویایی و تغییرپذیری نظام هستی است. او بر اساس آموزههای اسلامی و مشاهده تجربی، بر این باور است که طبیعت، دائماً در حال تغییر و تحول است و این تغییرات نهتنها محدود به دنیای مادی، بلکه در ساختارهای اجتماعی نیز دیده میشود.
وی تأکید دارد که همانگونه که نظام طبیعت دائماً در حال زایش و تحول است، جوامع نیز تابع همین اصل هستند. ساختارهای اجتماعی و قوانین انسانی نمیتوانند ثابت و تغییرناپذیر باشند، بلکه همواره باید بر اساس نیازهای زمان اصلاح شوند (حسینی بهشتی، ۱۳۹۴: ۱۶۱-۱۶۳).
این دیدگاه، مقدمهای برای نقشآفرینی انسان در جامعه است. اگر بپذیریم که نظام اجتماعی تغییرپذیر است، پس انسان نیز بهعنوان موجودی مختار، میتواند با انتخابهای خود، مسیر این تغییر را هدایت کند. این امر مسئولیت او را نسبت به جامعه افزایش میدهد.
۳. انسان بهمثابه کنشگر فعال در نظامات اجتماعی
با توجه به دو اصل مطرحشده، یعنی ۱) محدودیتهای انتخاب انسان و ۲) تغییرپذیری نظام اجتماعی، شهید بهشتی نتیجه میگیرد که انسان در طراحی نظامات اجتماعی، یک کنشگر فعال است. او تأکید دارد که نظام اجتماعی صرفاً یک مجموعه از قوانین و مقررات نیست، بلکه محصول کنشهای انسانی است.
وی معتقد است که انسانها نهتنها باید خود را بسازند، بلکه موظفاند محیط اجتماعی خود را نیز اصلاح کنند. زیرا جامعه و فرد در یک رابطه متقابل قرار دارند: «انسان هیچگاه با خودش تنها زندگی نمیکند. انسان همیشه با دیگران زندگی میکند و در رابطه با دیگران هم اثر میگذارد و هم اثر میپذیرد.» (حسینی بهشتی، ۱۳۸۸: ۲۷۳-۲۷۷) بهشتی در اینجا بر یک اصل کلیدی تأکید میکند: اگر جامعهای از عدالت و سلامت فاصله بگیرد، هر فردی که در آن زندگی میکند، تحتتأثیر این وضعیت قرار خواهد گرفت. بنابراین، انسان نهتنها باید به فکر اصلاح خویش باشد، بلکه باید در مسئولیتهای اجتماعی نیز مشارکت کند.
۴. پیامدهای نقش فعال انسان در نظام اجتماعی
با توجه به مباحث مطرحشده، دیدگاه شهید بهشتی درباره عمل انسان بهعنوان یک کنشگر فعال در جامعه، پیامدهایی را به همراه دارد که در ابعاد مختلف اجتماعی، فرهنگی و سیاسی قابل بررسی است. از آنجا که تأثیرپذیری و تأثیرگذاری متقابل انسان و جامعه، یک رابطه دوسویه است، این دیدگاه موجب شکلگیری مجموعهای از مسئولیتها و وظایف برای افراد جامعه میشود. در اینجا، به دو مورد از مهمترین پیامدهای اجتماعی این نگرش، یعنی مسئولیت اجتماعی افراد و ضرورت مشارکت آنها در فرآیندهای اجتماعی اشاره خواهیم کرد.
۴,۱. مسئولیت اجتماعی افراد نسبت به یکدیگر
مسئولیت اجتماعی یکی از مفاهیم محوری در اندیشه شهید بهشتی است. وی معتقد است که اگر افراد نسبت به سرنوشت اجتماعی خود بیتفاوت باشند، بیعدالتی و فساد گسترش خواهد یافت. در این شرایط، حتی مصلحان نیز توانایی ایجاد تغییر را از دست خواهند داد. (حسینی بهشتی، ۱۳۹۶، ج1: ۹۸-۹۹)
خداوند بهمنظور حفظ سلامت جامعه و جلوگیری از گسترش ظلم و فساد، آموزههایی همچون امر به معروف و نهی از منکر را وضع کرده است تا انسانها را به کنشگری فعال در برابر ناهنجاریهای اجتماعی دعوت کند. در اندیشه شهید بهشتی، این مفهوم صرفاً یک تکلیف فردی نیست، بلکه نقشی کلیدی در اصلاح و پالایش نظام اجتماعی ایفا میکند. او معتقد است که اگر افراد جامعه نسبت به انحرافات اجتماعی بیتفاوت باشند و مسئولیت خود را در قبال بهبود شرایط اجتماعی نادیده بگیرند، بهتدریج ساختارهایی شکل خواهد گرفت که در آن امکان رشد، عدالت و سعادت انسانی از بین میرود. لذا امر به معروف و نهی از منکر، صرفاً به معنای توصیه اخلاقی نیست، بلکه مکانیزمی برای جلوگیری از شکلگیری نظامهای اجتماعی ناعادلانه و منحرف است. بر این اساس، خداوند از انسان میخواهد که نهفقط بهعنوان یک موجود منفعل، بلکه بهعنوان یک کنشگر مسئولیتپذیر، بر جامعه تأثیر بگذارد و از شکلگیری ساختارهایی که مانع تحقق عدالت و معنویتاند، جلوگیری کند. (همان، ج3: 402)
۴.۲. ضرورت مشارکت مردم در فرآیندهای اجتماعی
بهشتی تأکید میکند که برای دستیابی به یک نظام اجتماعی عادلانه، مردم باید نقش فعالی در اداره امور جامعه داشته باشند. او هشدار میدهد که اگر مردم در تصمیمگیریهای اجتماعی مشارکت نکنند، زمینه برای سلطه افراد ناصالح فراهم میشود. (حسینی بهشتی، ۱۳۹۴ الف: ۷۴-۷۶)
از همین رو، در اندیشه شهید بهشتی، نقش امت در نظام اجتماعی کلیدی است. او بر این باور است که مشارکت مردم نباید صرفاً در سطح تأثیرگذاری بر ساختارهای اجتماعی محدود بماند، بلکه باید در تمام فرآیندهای تصمیمگیری و حکمرانی، نقش فعالی ایفا کند. این مشارکت در ابعاد مختلفی مانند انتخاب حاکم، نظارت بر عملکرد او و مشارکت از طریق شوراها و نهادهای مشورتی جلوهگر میشود. بهشتی تأکید دارد که اگر مردم نسبت به مسئولیت اجتماعی خود بیتفاوت باشند و در تعیین سرنوشت خویش مشارکت نکنند، زمینه برای شکلگیری نظامهای غیرعادلانه و استبدادی فراهم خواهد شد. بنابراین، او نقش امت را نهتنها در شکلگیری نظام سیاسی، بلکه در تداوم و اصلاح آن نیز حیاتی میداند و بر لزوم نظارت دائمی مردم بر حاکمان تأکید دارد تا جامعه از مسیر عدالت و پیشرفت منحرف نشود. (حسینی بهشتی، 1394ب: 53 و 57)
جمعبندی
در اندیشه شهید بهشتی، عمل انسان جایگاهی کلیدی دارد، زیرا او را موجودی دارای اختیار میداند که هم از اجتماع تأثیر میپذیرد و هم بر آن تأثیر میگذارد. از اینرو، مسئولیت اجتماعی و مشارکت در نظام اجتماعی، نهتنها یک انتخاب فردی، بلکه ضرورتی اجتماعی است.
بر این اساس، شهید بهشتی بر این باور است که اگر مردم نسبت به سرنوشت خود بیتفاوت باشند، فرصت اصلاح جامعه از بین میرود و مسیر پیشرفت دشوارتر میشود. در نتیجه، عمل انسان در جامعه نهتنها در چارچوب شرایط تاریخی و اجتماعی اتفاق میافتد، بلکه خود بهعنوان نیرویی تأثیرگذار، نقش اساسی در شکلگیری و تحول نظامات اجتماعی دارد.
کتابنامه
حسینی بهشتی، سیدمحمد (1401)، انسان از منظر قرآن: انسانشناسی شهید بهشتی، گردآوری محمدمهدی رفیعی، چاپ اول، قم: معارف.
حسینی بهشتی، سیدمحمد (۱۳۹۶)، سخنرانیها و مصاحبههای آیتالله شهید دکتر سیدمحمد حسینی بهشتی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
حسینی بهشتی، سیدمحمد (۱۳۹۴)، شناخت اسلام، چاپ دوم، تهران: روزنه.
حسینی بهشتی، سیدمحمد ( ۱۳۹۴الف)، شناخت از دیدگاه فطرت، چاپ اول، تهران: روزنه.
حسینی بهشتی، سیدمحمد (1394ب)، مبانی نظری قانون اساسی، چاپ دوم، تهران: روزنه.
حسینی بهشتی، سیدمحمد (۱۳۹۳)، حق و باطل از دیدگاه قرآن به انضمام تسلیم حق بودن، تهران: روزنه.
حسینی بهشتی، سیدمحمد (۱۳۸۸)، حزب جمهوری اسلامی؛ مواضع تفصیلی، چاپ اول، تهران: بقعه.